Tiếp heng...
Nói rằng chỉ 3 năm sau ngày lập quốc, xứ củ hoa đã nhảy vọt đứng liền trên đỉnh zenith là nổ banh tạc đạn cho thiên hạ lé mắt chơi. Thiệt ra hành trình nớ đâu mà ngon cơm như vậy cho đặng !
Thời trung cổ phong kiến xửa xưa đó, đất trung franc rộng lắm cà, bao gồm luôn cả xứ ý.
Đầu thời kỳ quân chủ, Tây ban nha và Bồ đào nha đã đi vào giai đoạn cực thịnh - tiếp liền sau đó, pháp cũng lăng xăng nhập cuộc - Rồi có chuyện uýnh nhàu giữa các đế quốc nhằm tranh giành ảnh hưởng chánh trị đất đai và chiếm thu thuộc địa sau này. Các vương triều châu âu mần màn liên minh với nhau qua khế ước hôn nhơn cốt để củng cố quyền lực và quyền lợi.
Xui cái... trong khi gả bán qua lợi như vậy, đã xảy ra những trường hợp ngai vàng không có người nối dõi, thế là các vương triều lân bang gần xa mới lôi gia phả ra săm soi rồi la làng chuyện dây mơ rễ má đặng hợp thức hóa quyền ngồi lên ngai vàng của lối xóm.
Đất hoa củ trung franc thời nẳm đương nhiên cũng là vùng tranh giành giữa hai xứ pháp và tây ban nha.
Vùng đông franc, có thể do địa thế đất đai khác biệt nên êm đềm tĩnh lặng hơn để rồi tiến từ từ thành xứ đức hiền hòa (mãi cho tới khi phát xít xuất hiện).
Thiên chúa giáo thành hình và phát triển toàn khắp đế quốc franc, rồi có chuyện cải tổ và tách rời để tạo thành nhánh tin lành lutheran tại đức. Làn sóng cải tổ này tiến sang tới cả hoà lan, và tôn giáo đã là một trong những nguyên nhơn thúc đẩy xứ hoa củ vùng dậy đòi tự trị, thoát khỏi tầm ảnh hưởng của tây ban nha (công giáo) trong cuộc chiến kéo dài 80 năm cả thảy.
Khi liên minh cộng hoà Utretch - tiền thân của hoà lan, bao gồm 17 provinces nằm phía bắc trung franc - chánh thức chào đời năm 1581 thì liên minh Utretch đã dư giả lắm dzồi, và chỉ vỏn vẹn 3 năm sau, đất nước đã vươn vai bước thẳng vào thời hoàng kim thịnh vượng, qua mặt luôn đám hai nha (tây ban nha và bồ đào nha) - trong khi ấy các phần đất phía nam cứ nhứt định khư khư trung thành với công giáo, để rồi sau lằng nhằng màn tự trị tách rời, trở thành Bì và Luxembourg -
Phép lạ gì đã xảy ra tại Liên minh cộng hòa Utretch ấy ?
Các chuyên gia phân tách tình hình đã đồng quan điểm giải thích như sau :
- Dân tộc hoà lan vốn cời mở phóng khoáng và tôn trọng khác biệt về chủng tộc chánh trị văn hóa tư tưởng tôn giáo v.v.
Đất lành chim đậu, di dân lũ lượt tới định cư làm ăn sanh sống, khối nhơn sự đông đảo ni là ngưồn cung cấp tài năng phong phú đa dạng, góp sức rất nhiều trong bước tiến vượt trội của quốc gia.
- Chánh sách - tuyệt chiêu hổng chừng - đô thị hóa các thành phố, đã mở mang kiến thiết và xây dựng, khiến môi trường làm ăn sanh sống ngày càng khởi sắc.
Kết quả sau cùng là... cái dân tộc đất hẹp người thưa thiếu thốn tài nguyên ấy, đã có một nền kinh tế vượt trội tất cả (dà tất cả) hàng xóm láng giềng.
Kinh tế hòa lan phất lên vì thương mại đã phất lên. Rồi thương mại phất cách nào ? Thưa trong giai đoạn hoàng kim ấy, Hòa lan hầu như giữ quyền kiểm soát thương mại toàn thế giới. Thương thuyền của HL, so với Tây và Bồ, hình dạng nhỏ hơn hẹp hơn với thủy thủy đoàn củng ít hơn. Các thương thuyền ấy đã chạy ngang dọc suốt từ âu sang á, chuyển vận hàng hóa nhanh lẹ với mãi lực cao do đáp ứng thị hiếu của thị trường tiêu thụ. Dutch East india company là công ty hàng hải lớn nhứt thế giới, cung cấp độc quyền một số hàng hóa chuyển vận sang từ các xứ á châu (xin xem lại bài viết về trà).
Làm ăn buôn bán khấm khá vậy nên rồi hòa lan đương nhiên trở thành thủ phủ kinh tế thế giới (Amsterdam) và trung tâm pháp lý quốc tế (La Haye) Hoà Lan là xứ đầu tiên xử dụng tiền tệ tín dụng (fiduciary currency) và thị trường chứng khoán (bourse). v.v.
Kinh tế chánh trị ổn định, dẫn đến phát triển văn hóa xã hội nghệ thuật. Trong thời hoàng kim ấy, mức sống của dân hòa lan vượt trội tất cả hàng xóm chung quanh. Dĩ nhiên ăn nên làm ra thì sẽ có bắt chước, rồi có cạnh tranh dẫn đến tranh chấp... biển đông, với anh với pháp.
Lên rồi thì cũng có lúc phải xuống cho thuận lẽ trời, Hoà lan hất cẳng tây và Bồ xong thì tới phiên bị Anh hất lại rồi xìu luôn. Thời hoàng kim xứ hoa củ chấm dứt vào đầu thế kỷ 18, tới nay chỉ còn dư âm của một ánh hào quang đâ tắt.
Few, phần khô khan xong rồi, chừ tiếp theo là phần ướt át hơn chút nẹo.
Bà con chờ đó heng. Tui đi khò cái đã
