Ca dao, tục ngữ: Đúng?, Sai? Có lý hay vô lý?
Ca dao, tục ngữ: Đúng?, Sai? Có lý hay vô lý?
September 8, 2011 at 8:05pm
Giòng văn học Việt Nam mình theo các sách được giảng dạy ở trường được phân chia làm hai :
- Văn chương bác học .
Và :
- Văn chương bình dân . ( Hay còn được gọi là văn chương truyền khẩu ).
Ở đây tôi muốn nói đến lọai văn chương bình dân. Một giòng văn chương có lẽ có trước khi có giòng văn chương bác học . Người bình dân ; chiếm đại đa số trong nước ; đã đem cái tư tưởng , tính tình , kinh nghiệm..... hay cái vốn hiểu biết nhỏ nhoi của họ để phổ vào những câu tục ngữ , những bài ca dao theo giọng điệu tự nhiên .Đương nhiên là không theo một hệ thống , phép tắc , qui luật nhất định nào . Và một câu tục ngữ , một bài ca dao muốn được lưu truyền trong dân gian thật rộng rãi tất phải là thuận miệng , dễ nhớ . Những âm giai , tiết điệu của ca dao được đặt rất vần và đại đa số dân chúng đều có thể ngâm nga như một khúc hát , hoặc các câu tục ngữ thì rất ngắn gọn để khỏi quên .
Rồi sau đó vì địa lý , thời gian , các câu đó có thể được biến đổi cho phù hợp với quần chúng của địa phương hay khỏi bị lỗi thời.
Cùng với thời gian , rất có thể các giới thuộc bác học đã mang những câu sáng tác của họ hòa lẫn vào các câu đã được truyền miệng từ xưa , nếu dễ nhớ , thuận miệng thì rồi cũng sẽ thành văn chương bình dân .
Và từ đó ca dao , tục ngữ thêm phong phú . Căn bản của giòng văn chương bình dân là truyền miệng , từ đời này sang đời khác nên chắc chắn là có nhiều câu nhiều đoạn được biến dạng. Biến dạng vì địa phương , thời gian hay nếu có vì đọc sai đi nữa , nhưng nếu đa số dân chúng chấp nhận thì mãi mãi vẫn là ca dao , tục ngữ , một đặc tính của nền văn chương bình dân.
***
Ca dao --
Ca dao sau :
"
Gió đưa cành trúc la đà
Hồi chuông Trấn Võ , canh gà Thọ Xương "
đã từ Thăng Long , miền ngòai , theo chân chúa Nguyễn vào đến miền trong để trở thành :
"
Gió đưa cành trúc la đà
Tiếng chuông Thiên Mụ , canh gà Thọ Xương "
Có ai dám bảo câu trên là đúng hay câu dưới là sai ???
Ca dao biến dạng theo địa lý đấy !
"
Tóc mai sợi vắn sợi dài
Lấy nhau chẳng đặng thương hòai ngàn năm "
Với câu thứ nhất là của miền ngòai và di cư vào miền trong để sau đó tiếp câu thứ hai : Nam Bắc đề huề !
Ca dao linh động theo thời gian và địa lý đấy !
Ca dao , tục ngữ cả hai đi đôi với nhau , cả hai cùng trưởng thành trong nền văn chương dành cho hạng chân đất , dành cho hạng răng đen , dành cho hạng nhai trầu xỉa thuốc , dành cho hạng khăn rằn quấn cổ. Nên tôi ; cá nhân người viết bài này ; đã nhìn thấy thật là " khập khiễng " nếu có ai đó đứng một chân trong giòng bác học để nhận định hay sửa sai về giòng văn chương bình dân .
Đừng nhìn ca dao tục ngữ dưới đôi mắt phân tích khoa học , dưới đôi mắt kiến thức của khoa bảng chữ nghĩa .
"
Trèo lên cây bưởi hái hoa
Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân "
Nụ tầm xuân nào trong đám cà ?
Có ai đủ điên để leo lên cây bưởi mà hái hoa chưa ??
Lý trí nào , thuận lý nào trong các câu đó ?
"
Sao rua chín cái nằm kề
Thương em từ thưở mẹ về với cha
Sao rua chín cái nằm ngang
Thương em từ thuở mẹ mang trong lòng"
Còn gì vô lý hơn không ?
Nhưng ! ca dao là thế đấy , là thuận miệng để chuyên chở những tình ý của giới bình dân chân đất , bất chấp cả những cái mà chữ nghĩa cho là thậm vô lý .
Người đi học thời xưa đã coi chữ " trung quân ái quốc " làm trọng , nhưng các câu đối đáp quan họ ; đa số các lời hát quan họ đã hầu như hòa nhập thanh ca dao ; của các cô gái Bắc Ninh thì :
"
Chữ trung dành để phần cha
Chữ hiếu phần mẹ , đôi ta chữ tình "
Tôi sảng khóai khi thấy các cô cho nước non xuống ngang hàng với các bậc bố mẹ ( trung với bố ! ) để từ đó giăng sợi giây tình cho chàng trai đi trên đường cái quan ngã lăn ra vì cái lãng mạn , cái tình tứ của các cô gái Cầu Lim , trong vùng Bắc Ninh . Khi đến với ca dao , xin hãy quẳng đi những cái " bác học " , những kiến thức chữ nghĩa để được tự do phóng túng bơi trong những khúc chan chứa tình ca của giới bình dân .
Ai đó ơi ! xin hãy cởi đôi giày tây bóng loáng hay những đôi guốc gót cao hơn cái đinh , để bước chân trần lên các con đường làng còn ươn ướt trơn trơn sau trận mưa chiều qua mà nghe ca dao giữa chiếc áo nâu , giữa những vạt tóc bay còn thơm mùi bồ kết mới gội sáng nay .
Hãy nghe , hãy hát ca dao chung với họ .
Hãy bình luận , hãy giải thích theo ý riêng của mỗi cá nhân các vị .
Nhưng ,
xin đừng nhân danh lý trí , nhân danh kiến thức , nhân danh khoa học.....để sửa để bắt ca dao phải đi theo từng chữ của các vị.
Tội cho nền văn chương chân đất lắm !
Ca dao khi đã là ca dao , thì ca dao không còn là của cụ Nguyễn Du cụ Nguyễn Khuyến , cụ Tản Đà , ông A bà B ... và lại càng không còn là cả của các nhà thuộc giòng bác học nữa mà là của đại đa số bình dân trong nước . Nên khi bình giải bàn luận về ca dao hẳn là sẽ không xâm phạm đến bất cứ cụ A , bà B nào cả , nên không còn sợ lời bình giải có đúng ý không ? Biết của ai mà đúng ý hay không ? Xin cứ tự nhiên thỏai mái mà bàn mà luận về ca dao .
Tôi chỉ sợ khi nghĩ đến cảnh :
"
Một buổi trưa hè , mẹ răng đen nhánh hạt na nằm võng ru con bằng ca dao
À ơi !
" Hôm qua tát nước đầu đình
Bỏ quên cái áo trên cành hoa sen "
Và bất chợt quan Trạng ; quan người cùng làng với mẹ ; cưỡi ngựa đi ngang ngòai ngõ dừng nghe và phán :
" Này bà cụ kia ơi ! sai rồi .. cành sen nào cứng để treo áo đây ?? cụ phải hát như sau : " bỏ quên cái áo trên cành cây đa " mới đúng lý chứ "
Mẹ ngẩn người , tắt nghẹn lời ru ! "
Tôi cay cay nơi mắt !
Vì
ngựa quan đã tung bốn vó mang Trạng đi xa , chỉ để lại bụi bay mù trên đường làng và cũng chỉ còn văng vẳng vọng lại tiếng cười khểnh của quan .
Bụi của chân ngựa quan Trạng vương mắt tôi !
Cay mắt !
Tục ngữ --
Tục ngữ đã cùng nắm tay ca dao đi chân đất vào văn học sử của Việt Nam , và cũng chịu chung số phận thấp hèn như ca dao . Nhưng ca dao ít ra còn có phần du dương lãng mạn tình tứ , còn tục ngữ thì hẩm hiu hơn , đã không có những điệu trầm bổng lại còn cộc lốc đôi khi trở thành vô duyên lạ . Ca dao thỉnh thoảng còn được giới " bác học " nâng niu ca tụng tâng bốc , nhưng tục ngữ thì năm thì mười họa mới được để mắt đến . Nhưng được để mắt đến cũng chẳng phải để được giới bác học mặc áo thụng mà vái , mà chỉ để được " chì chiết " để băm vằm , để mổ xẻ .
Tôi đã sinh ra trong ca dao tục ngữ , tôi được lớn lên , được nuôi nấng giữa chúng và tôi hiểu cái phận cam lòng của chúng .
Người ta đâu để yên cho tục ngữ . Người ta phân tích , người ta dùng lý lẽ , người ta dùng cái kho chữ nghĩa để xoay để vần tục ngữ . Tôi xót xa cho chúng , cũng như tôi xót xa cho chính cái thân phận của tôi . Viết đến đây , tôi tự hỏi là tôi có quá " bi thảm hóa " tục ngữ không đây !
Dạ thưa các vị !
Xin nhân danh tục ngữ ; hay nhân danh chính thân phận tôi ; cho tôi xin phân giải vài lời .
Cái câu " vắt cổ chày ra nước " đã mấy khi các vương tôn công tử , các tiểu thư , các vị thuộc giới bác học dùng . Và nếu có dùng thì họ dùng làm sao ? Tôi xin chịu .
Tôi chỉ biết là , nhà quê các bà cụ áo nâu , vấn tóc trên đầu , váy thì vá tùm vá đụp thỉnh thoảng ra đồng nhặt nhạnh ít cua be bé mang về bỏ vào cối giã lên lấy chút nước nấu cho chồng cho con , cho cháu bát canh cua đồng cho mát lòng , chứ ngày nào cũng cơm độn ngô , độn sắn xót ruột lắm ! Nhưng cụ khi giã còn cố vuốt chày , vắt chày thật mạnh tưởng làm như thế may ra có thêm được tí nước cua ! Ôi ! cái khốn khó nẩy ra cái hành động mà người khác coi là vô ích. Và từ đó các cụ áo nâu được khóac thêm cái tiếng là hà tiện là keo kiệt là ........ là ...... " vắt chày ra nước " ! May không là nước mắt ! Hay là nước mắt đã cùng rơi xuống cối cho đầy nồi canh ! Ai thấu được đây hở Giời ??
Cách đây khá lâu , lúc còn ở VN khoảng năm 50's hay 60's , tôi cũng đã nghe câu " Vắng chủ nhà , gà mọc đuôi tôm " và nhớ không lầm thì hàng nghìn hàng vạn các vị thời đó cũng được học hay nghe như thế . Sau đó có những vị đã nêu cái vô lý của câu để nói rằng "vắng chúa ( chủ )nhà , gà vọc niêu tôm " .
Vâng ! ca dao , tục ngữ ai muốn giảng sao thì giảng . Nhưng sao các vị đó cứ nhất định phải là gà vọc niêu tôm ! Tôi thì đơn giản như các cụ nhà quê , khi nói gà mọc đuôi tôm là các cụ nói đến cảnh hỗn quân hỗn quan , gà có cái đuôi tôm thì đúng là lộn xộn chắc chắn rồi ! đúng là cảnh " đầu gà đít vịt " loạn xà ngầu... Ơ ! đầu gà sao lại đít vịt được ??
Tục ngữ đấy !
Như thế chưa đủ ! các vị cũng đã mang câu " dùi đục chấm mắm cáy " ra để xét rằng :
- Thật là thậm vô lý ! phải là ........ là ........... " bồ dục chấm mắm cáy " cơ !
Tôi nhớ không lầm thì vị có tên có tuổi lẫy lừng , nếu chẳng phải là giáo sư thì cũng là .......... tiến sĩ , khoảng năm 60's , đã hùng dũng chứng minh là bồ dục ( tôi nghĩ là quả cật ! ) là món đại bổ nên phải chấm mắm cáy mới là đúng điệu , cũng như lòng lợn luộc thì phải chấm mắm tôm cho đúng kiểu ! Tôi đã phải đi tìm các cụ răng đen , đầu vấn tóc như cái rế , để hỏi về cái món độc đáo đó. Từ ngày đó đến nay , tôi vẫn chờ có dịp là hỏi thăm và tôi vẫn chỉ nhận được những cái lắc đầu : " làm gì có món bồ dục chấm mắm cáy " . Tôi không tìm được thêm tin tức về món đó , nhưng tôi được biết về mắm cáy . Cáy là con giống như cua nhỏ nhưng mềm hơn cua , người Bắc họ để nguyên con làm mắm , có lẽ món này tương đương như món mắm ba khía của người Nam. " Đời cua cua máy , đời cáy cáy đào " Đặc biệt nhất là họ không giã cáy ra như khi làm mắm tôm , nguyên con ! Vâng ! nguyên cả con , vì cáy cũng chả nhớn bao nhiêu . Như thế thì mắm cáy nào để cho người ta chấm mà xơi với bồ dục ?? Hay là tại tôi không được học tới nơi tới chốn như vị tiến sĩ ( giáo sư ) kia ? nên tôi không biết .
Khi hỏi mẹ , thì được cụ giảng :
- Dùi đục là đồ dùng của bác phó làm thợ mộc dựng nhà dựng cửa đó , khi đi làm bác mang tí cơm gói trong lá chuối và ít mắm cáy cho mặn mồm mà ăn .
À ! Thì ra thế ! bác ăn cho vội vàng để làm cho kịp , vừa ăn vừa ghếch mắt để nhẩm xem , mình có làm kịp hôm nay không đây ! Chẳng trách chấm cả dùi cả đục vào mắm. Ai cũng biết , bác phó mộc thì làm sao có được nhời nhẽ văn hoa , bác nói năng cũng cộc lốc , vì mải để tâm làm kẻo giời tối , không về nhà trước khi lên đèn thì bu nó ở nhà hẳn là lại bù lu bù loa cái mồm thì khốn !
Và tôi hiểu " dùi đục chấm mắm cáy " là chỉ những người ăn nói cộc lốc , không văn vẻ tí nào.
Tôi không phản đối vị giáo kia giảng câu đó theo ý nghĩ của nhà có kiến thức , nhưng ......
nhưng sao lại phải bắt dùi đục thành bồ dục hở vị khả kính kia ơi ?
Tôi cũng thoáng se mình khi nghĩ đến cảnh tượng sau :
"
Bác Tư , khăn rằn quấn cổ , miệng phì phèo điếu thuốc rê đang vung chân múa tay với đám trai cùng xã :
- Tụi mày biết hông ..... qua nghe xã mình có con ông Hương cả đi Tây mới dìa .
Lũ con trai :
- Ai....... da............. Zậy cậu đó giỏi lắm hén !
- Thì ...... gỉoi ! nhưng tụi bây đừng sợ ! bề gì nó cũng cùng xã mậy ! Dí lại mình thì ....... qua nghe ông bà hay nói " tam ngu thành hiền " ... Tụi mình họp lại hơn ba thằng gồi ! hè ..... hè ........
Bác Tư đang cười với câu trứng giởn ...... cùng lũ trẻ ..... và chợt bác tắt liền nụ cười ......... bên bờ đất bên kia , Cậu Ba bác vật , con ông Hương cả , đầu mang nón nỉ , tay cầm can cười khẩy lầu bầu :
- Ngu thì có trăm thằng cũng zẫn là ngu ! ở đó mà hiền dí tài !! . "
Tôi thấy hình như bác Tư cầm khăn rằn lên chùi mắt , hình như ....... hình như điếu thuốc rê đã rơi xuống đất , tôi cố nhìn bác , nhưng hình như cũng có lớp nước chặn ngang mắt tôi.
Trời vừa đổ cơn mưa !
Cơn mưa trái mùa !
Voi ( CLL ) Cuối hạ 2004 .
